Amosando publicacións coa etiqueta Oseira. Amosar todas as publicacións
Amosando publicacións coa etiqueta Oseira. Amosar todas as publicacións

sábado, 30 de abril de 2011

Arquitectura Popular: muíños de Oseira-Cea

Muiño do Casledo e canle para abastecelo de auga

Os muíños hidráulicos documentase en Galicia desde a Idade Media e supuxeron un avance tecnolóxico de grande importancia pola calidade da fariña que producen e pola rapidez do proceso. Só necesita un caudal importante de auga, preferentemente estable ao longo do ano, e un terreo que permita a construción das construción de abastecemento e dos edificios. A difícil conservación da fariña e o feito de que o pan, nas súas diversas composicións, fose o alimento básico da poboación provocou unha masiva construción destes enxeños, que ateigaron os nosos ríos. Moitos deles só moian un días ao ano.

En principio instaláronse naqueles lugares onde era máis doado, pero o crecemento da poboación, o desexo de empregalos todo o ano ou a necesidade de construílos sen danar o caudal dos xa establecidos supuxeron un importante desafío para os enxeñeiros anónimos. Foi necesario crear complexas canles e conducións, cubos ou depósitos para almacenar e forzar a auga, presas, etc. Os modelos máis sinxelos presentan unha pequena canle e aproveitan a forza da auga para crear un movemento nunha roda xiratoria (o rodicio), que a través dun eixe vertical se transmite á outra que é a que moe (a moa). A maior parte dos muíños galegos pertencen a este tipo.


Noutros casos foi preciso aumentala presión coa que entra a agua, ben porque o caudal do río é minguado, ben porque o desnivel non é suficiente para xerala forza. A solución consistía na construción de cubos e canles elevadas: a diferenza de altura entre a canle e o rodicio xeraba a presión necesaria para poñer en marcha todo o mecanismo.
Muíños en Ríos
O mecanismo interno dos muíños é basicamente o mesmo. O centeo e o millo transfórmanse en moas de granito, mentres que o trigo -para ter unha calidade mínima- precisa ser moído cunha pedra máis branda; estas son as chamadas pedras brancas ou albeiras, moi comúns nas comarcas trigueiras.

A construción e mantemento destes artefactos non é doada, xa que para facelas conducións e poñer en marcha os mecanismos precisan coñecementos de enxeñería hidráulica e mecánica; maila que o funcionamento cotiá estaba en mans dos propietarios ou dun muiñeiro, a reparación das pezas de pedra (moa e capa) correspondía a artesáns (canteiros) especializados.


Os muíños podían ser propiedade privada, da aldea ou de varias persoas que o compartían por quendas establecidas, cadaquén moendo o seu gran (muíños de partes ou herdeiros); na maioría de casos tratase de pequenas instalacións cunha soa moa. Outros son manexados polo muiñeiro que aboa unha renda ao propietario; os que van a eles deben aboar unha parte do gran ou da fariña (a maquía). Neste caso adoitan ser edificios de maior tamaño, ás veces con varias moas, e teñen enriba unha vivenda para o muiñeiro.


En muíños coma estes elaborábase até hai pouco a fariña coa que se cocía o pan de Cea. Naquel tempo as panaderías tiñan que moer cada pouco, o que implicaba visitalos muíños con frecuencia, ás veces a horas intempestivas impostas polas quendas. O gran número de muíños que houbo nas beiras do río dese concello son testemuño máis da fortaleza histórica da súa industrial artesanal do pan.

Unha noite no muíño
unha noite non é nada
unha semaniña enteira
esa si é muiñada.

O muíño do meu pai
eu ben lle sei o tempero:
cando está alto, baixalo
cando está baixo, erguelo.

Fun esta noite ó muíño
nin moín nin muiñei;
perdín a trenza do pelo
iso foi o que gañei.

Muíñada
Os muíños

domingo, 24 de abril de 2011

Arquitectura Popular: fornos comunais en Oseira-Cea

Vilanfesta
A cocción do pan é o punto final dunha longa cadea de actividades que comeza coa sementeira do cereal e que deixou importantes testemuñas de imaxes de campos e aldeas. Este é un proceso longo e indispensable para a panificación do gran de trigo. Os fornos eran un enxeño curioso e non sempre as familias eran quen de poder construír un forno na casa propia. A construción de fornos comunitarios veu solucionar esta incomodidade. As casas da aldea xuntábanse e levantaban o forno, que sería de uso da veciñanza seguindo un rigoroso sistema de quendas. Deste xeito aforrábanse os custes da obra e do mantemento e mesmo era posible economizar noutros gastos como por exemplo a leña.


Interior dun forno

A nivel estrutural, os fornos constan de dúas partes ben diferenciadas: o forno e o edificio que o acolle. A caseta do forno acostuma, a construírse con cachotería de pedra, cunha orientación concreta que protexa o interior do vento; adoita ter moi poucos ocos, todo o máis dous, situados para poder entrar a luz, e, sobre todo, a saída do fume. Nos tempos máis antigos, a cuberta de colmo permitía prescindir da cheminea, xa que o fume se filtraba polo teito ao exterior. Ademais do forno propiamente dito, no edificio hai espazos destinados a amasar, tender e deixar arrefriar o pan; algúns fornos tamén teñen lugares para almacenar ou secar a madeira. A artesa de amasar e a mesa para tender tamén teñen o seu sitio.


Os fornos son enxeños bastantes complexos, froito dunha construción coidadosa. A cámara de cocción aséntase sobre un pedestal, que se constrúe en pedra e ten como misión principal servir de base á estrutura da cámara de cocción polo que debe estar perfectamente horizontal; serve tamén como illante, ao separar o lar do chan, e a súa altura é axustada para poder permitir gobernar o forno con comodidade. O lar ou base da cámara do forno esta conformado por pedras lisas e ben axustadas; sobre elas sitúanse as ringleiras de pedras que conforman a bóveda ou capela. Todo o conxunto revístese con pedra e o cumio con xabre para dar solidez e illamento. Cara ao exterior, o forno ten unha soa abertura (a boca), pola que se introduce a leña para quentalo e os bolos para cocer. A entrada protéxese cunha estrutura amodo de campá (o chapilé) e presenta a ras do lar un pequeno burato (borralleira) que permite baleirar as cinzas cando o forno esta quente.

O traballo do pan e o goberno do forno complétase cunha ampla gama de ferramentas, cada unha das cales ten un cometido preciso: peneiras, artesa, taboleiro, palas de enfornar, varredoiro, etc., e mesmo un candil, xa que aínda de día o interior resulta bastante escuro.

Betar

San Martiño

Foi en fornos coma estes onde naceu o Pan de Cea, de forma e textura tan características. As pezas que saen das panaderías actuais apenas se diferencian das que producían os vellos obradoiros, conservando o sabor tradicional que deu sona e identidade a este produto.

Cando unha familia se podía permitilo luxo de facer un forno propio, engadíase a un lateral da casa, como este en Tanxil, ou facíase dentro.


Observando a primeira foto e vendo esta con poste "chantado" a carón do forno, un preguntase a que se dedica a xente de Patrimonio, ademais de vivir á conta dos nosos impostos.


Se vostede é un "manitas" aquí explícanlle paso a paso a forma de facer un, aínda que non é de pedra.

E xa tirando a máis moderno, nas Homilías do Padre Teixugo, que-lles recomendo ler polas verdades que conta, amósalles a forma de enfornar nun solar.